دوست عزیز نشانی در پاسخ به سوالی که یکی از دوستان دیگر برایش مطرح کرده بود، نظرش رو هرچند هنوز مختصر! در مورد رابطه جوامع چند فرهنگی و قضیه انتگراسیون با مذهبی بودن و در وجه اولی آن مسلمان بودن تا حدودی توضیح داد. میگویم تا حدودی، چرا که بهرحال در این زمینه ممکن است دوست مان حرف و حدیث بیشتری داشته باشد – کمااینکه فکر می کنم رعایت حال و حوصله خوانندگانش رو کرده و مطلب رو بصورت پاورقی داره دنبال می کنه!

            من کماکان به این نظرم هستم که این دوستم و شاید در بسیاری مباحثات مشابه، این اشتباه اصلی کمافی سابق دنبال میشود که قضیه را از میانه راه به بحث نشسته اند.

            شکل گیری مجامع و فرهنگ های گوناگون چه به موجب ضرورت ها و چه در روالی طبیعی در طی قرون و اعصار تلاشی بود که انسانهای هردوره در انطباق خود با حیات طبیعی و همه معضلاتی که با آن روبرو میشدند، از خود بروز داده اند تا بتوانند سیر روزمره زندگی را پیش ببرند. بعنوان مثال اگر عده ای انسان بنابه هردلیلی در کوههای هیمالایا زندگی میکردند، خواه ناخواه زمینه های ارتباط متقابل، انتقال ادراک، تجارب و غیره را به نحوی از انحاء پیش میبردند. شکل گیری مذهب و متعاقباً تمرکز قدرت و امکانات سازماندهی مناسب برای استفاده از بازده نیروی کار سایرین به نفع خود، شرائطی را فراهم نمود که در همان جامعه پایه نیز زندگی بگونه ای پیش رود که اجبار و منافع درک و نگرش معینی نسبت به فرهنگ نظراتش را به سایرین حقنه نمایند. بطور مثال ایرانی بودن من هیچ ربطی به انتخاب من برای اسم سرزمینی که در آن بدنیا آمده ام، زبانی که از آن برای ارتباط با سایرین بهره گرفته ام، مجموعه قواعد و مناسکی که برای انطباق من با زندگی روزمره به گردنم افتاده و تا حتی پذیرش نوع خاصی از جهان بینی و در وجه اخلاقی آن و مذهب و غیره ... خلاصه همه و همه نه به انتخاب شخصی ام، بلکه متاثر از روند متعارف زندگی بر من و بسیاری دیگر تحمیل شده است.

            اگر هر انسان مسئولی برای خودش این وظیفه را قائل شود که مفهوم و نقش فرهنگ در زندگی روزمره اش را به کنکاش بنشیند، خواه ناخواه باید به چگونه گی شکل گیری فرهنگ حتی در نطفه ای ترین شکل خود بیاندیشد. و بجای اینکه به دام مقایسه ها و ضروریات زندگی در فلان و بهمان سرزمین او را به راه حل هائی میانی و عمدتاً بی تاثیر مجبور نماید، میباید یکبار برای همیشه – حتی اگه شده برای خود – این موضوع را روشن کند که آیا ما انسانها بندگان فرهنگ هایمان هستیم یا اینکه آنها میباید ابزارهائی باشند که روند روزمره زندگی را برایمان آسان تر نمایند.

            بطور مثال سالیان متمادی بوده که عده ای از جوانان ساکن در محدوده جغرافیائی که آنرا ایران می نامند و در محدوده حکومت دیکتاتوری شاه، تصمیم گرفتند تحولی در آن روند بوجود آورند و شرائطی فراهم آورند که مردم بتوانند در کنار یکدیگر زندگی راحت و بجای خود بی دغدغه ای داشته باشند. آنها از همان اولین قدم های نطفه بندی و شکل گیری تجمع خود، خودشان را به نوع نگاه و جهان بینی معینی منتسب نموده اند و حال وقتی به زندگی بیش از سی و اندی ساله آنها در این مجموعه نگاه می کنیم، تفاوت بنیادینی نسبت به آنچه که سایر انسانهای مقیم آن سرزمین از خود بروز میدهند، نمی بینیم. چرا؟ شاید ادعای اینکه من به فلان و بهمان جهان بینی رسیده ام و فلان و بهمان شیوه حکومت مداری را در نظر دارم و غیره، بیش از اینکه نماد واقعی زندگی روزمره باشد، تنها چهره و یا تصویری است از " من – ایده آل ".

            هم اکنون بسیاری از دوسانم را می بینم که همه مناسکی را انجام میدهند که مردم تربیت شده و یا حقنه شده بوسیله فرهنگ و روش زندگی معینی در سرزمین ایران، آنرا دنبال می کنند. مراسم عزاداری، مراسم عروسی، جشن ها، اعیاد، و خلاصه همه و همه بدون اینکه خواسته باشم با محک ارزش گذاری منفی و مثبت بدان نگاه کنم، نشان دهنده روش های زندگی کم و بیش شبیه به هم میباشد.

            چندی پیش در هلند که موضوع بحث ما نیز شده، بحثی مطرح شده بود در مورد واکنش یکی از آخوندهای مسلمان در هلند که گفته بود: هم جنس گرایان را باید فلان و بهمان کرد و از این قبیل. فریاد وامصیبتا و داد حقوقی نسبت به هم جنس گرایان و از این قبیل نه تنها از رادیو و تلوزیون، بلکه از هرگوشه و کناری بیرون میزد. تا حتی کسی که درس آشپزی هم میداد، اشاره میکرد که مبادا چند صباحی دیگر حکم بایکوت آشپزهای هم جنس گرا داده شود و قس علیهذا. دریکی از برنامه ها متنی را در برابر منتقدین بسیار سفت و سخت و ضد مسلمان گذاشته بودند که در آن به صراحت زنان و مردانی که با همچنس خود فلان و بهمان می کنند را میباید فلان و بهمان کرد و آنها فاقد فلان مبانی ارزشی تحت عنوان انسان هستند و از این قبیل. مردم در خیابانها میگفتند که این قانون مسلمانان هست، در آن بحث نیز. اما وقتی مجری اعلام کرد که این متن مشخصی است از کتاب انجیل و حتی از تورات. ...

            طبیعی است که ما با واقعیت مشخصی روبرو هستیم. اینکه دنیا بسیار کوچکتر از آن است که هرکسی بخواهد در گوشه ای بنشیند و نان و ماستش را بخورد. دیگر آن دوران نیست که هرکس دور سرزمینی حصار بگیرد و درون آن خدائی کند. چنین افرادی یا از عقل بی نصیب هستند و یا چاره کار را در اصرار بیش از حد روی حق و حقوق ماورائی خود دیده اند. وگرنه امروزه نمیتوان صحبت از حتی خلقت نمود که خدا زمین را آفرید و انسان را آفرید و ... از این خزعبلات که متاسفانه پایه اصلی تمامی فرهنگ هائی است که حالا با اینهمه اعوجاج هایشان در معنی و مفهوم و نگاه به جهان و چگونه گی ساخت و پرداخت آن، در تلاش هستند با یکدیگر ادغام و یا حتی یکدیگر را کنار بزنند.

            صدها سال پیشتر که هنوز انسان هائی عاقل پیدا می شد، برخی ها نشسته و سعی کردند راههائی میانی بیابند تا بتوانند تمامی ادیان را از دعوائی پوچ برحذر دارند. ماحصل کارشان شاید خود تبدیل شد به راه اندازی راه و روش هائی جدید تر و خلاصه بقول گفتنی: خر بیار و باقلی بار کن!

            در واقع بحث بر این نیست که مسلمانان و یا هلندی ها چه نوع برخوردی میبایست از خود نشان دهند و یا اگر احیاناً کسی وارد خاک هلند شده پس میهمان هست و باید همه قواعد بازی را آنگونه دنبال نماید که صاحب خانه مطرح میکند... همه اینها درک پوچی است از رابطه حیات انسان با زمین که در شکل قابل درک ما از تداوم حیات مهمترین و تعیین کننده ترین عامل زیست ماست. زمین شاید در طی چندین و چند میلیارد از حیات خود، آن میزان تغییر و تحول روی و دورن پوسته زمین به خود دیده باشد که جابجائی انسانی را روی آن تنها و تنها میتوان نماد ساده بینی و ناتوانی مان در درک و تجسم عمیق از حیات دانست. انسان هلندی و یا سرزمین هلند، اساساً نمیتواند وجود داشته باشد آنهم زمانی که مثلاً فلان دریا در فلان نقطه کره زمین نبوده باشد و قس علیهذا.

            من نمی فهمم تا چه زمانی باید درک مادی و ماتریالیستی از حیات روی زمین را فدای مصلحت های کریه امروزین قدرت هائی بکنیم که برای پوشاندن بی خردی ها و نادانی های عمیقاً ریشه دوانده در ذهن بیمار خود، ما را به مباحثی بکشانند که نه به شکل گیری اش و نه به چگونه گی گذرانش و نه به راه حل هایش نیز نمیتوان  باور درستی داشت.

            داشتن تجسمی عمیق از یک موجود زنده در خود، ابتدا به ساکن یکی از مهمترین ابزارهائی است که فرد را میتواند به سوی نگاهی همه جانبه تر به تفاوت های بی معنی موجود رهنمون گردد. باقی قضایا میشود انعکاس ساده علت و معلولی برخی حوادث و گفته ها و اندیشه ها که بیشتر به کار بازی مار و پله و شباهت پیدا میکند به حل کردن جدول متقاطع و بس.

عرض شود كه بحث جامعه چندفرهنگي مال دو سه دهه پيشه. اين مفهوم تو اروپا اول بيشتر تو آلمان بر سر زبان ها افتاد و كساني مثل اولريش بك ( هموني كه با تئوريش در مورد جامعه ريسكي تو ايران هم نام و آوازه اي پيدا كرده) يا كلاوس لگوي، جامعه شناسان نامدار اين مملكت مطرحش كردن و بعد هم عمدتا توسط چپ ها اشاعه و رواج پيدا كرد. راست ها زياد دل خوشي از اين مفهوم نداشتن، بخشي از اون ها مهاجران رو مهمون هايي  مي دونستن كه يه روزي بايد دوباره به مملكتشون برگردن. بخش دورانديش تر راست مي گفت نه،‌اين ها ميمونن ولي بايد آلماني يا هلندي كامل بشن و در واقع تو جامعه مهمان ذوب گردن. در واقع بخش عمده چپ وراست ظاهرا هر دو در دركشون اشكال بود. مثلا كلاوس لگوي مي گفت كه بر خلاف درك بخشي از چپ، جامعه فرهنگي اين نيست كه به استناد نسبيت فرهنگي، مهاجرها هويت كامل و قبلي خودشون رو بخوان و بتونن  كامل حفظ بكنن و در كنار حقوقي كه تو جامعه مهمان دريافت مي كنن ازشون تقاضايي مطرح نشه. به عقيده اون پايبندي به اصول بنيادين  قانون اساسي و از جمله  مقيد بودن در برابر آزادي بيان و برابري جنسي ميون زن و مرد از سرخط هاي تعهداتي است كه مهاجران بايد به اون ها مقيد بشن.

 براي جا افتادن چنين دركي هم ، به عقيده لگوي  از ديالوگ و چالش ميان مردم بومي و مهاجران  گريزي نيست و نميشه مسئله رو به حال خود رها كرد و انتظار داشت كه مهاجرها خودبخود و بر اثر تاثيرات محيط به چنين مسيري سوق مي يابن. ولي خوب چنين نشد. مهاجران، به ويژه اون هايي كه از كشورهاي مسلمون اومده بودن ، با توجه به اين كه براي يه انتگراسيون واقعي تلاش چنداني از سوي دولت هاي اروپايي صورت نمي گرفت و در عرصه  زبان آموزي، آموزش، كارآموزي و اشتغال به تساهل باهاشون برخورد مي شد( به آمار جوانان مراكشي و تركي كه  تو هلند و آلمان تو مدارس به لحاظ زباني كم مي یارن و مدرسه را تو سطح متوسطه رها كردن و يا به آمار بيكاران تو  گروه هاي 25 تا 40 سال در ميون همين جماعت دقت شود)  ويا ديالوگ و چالش فرهنگي از جمله در موارد يادشده كمتر جريان مي يافت لذا نوعي از جامعه موازي رو تو جامعه مهمون ايجاد كردن، جامعه اي كه مختصاتشو تو سياه مشق هاي قبلي ما كه نشوني باشيم اشاراتي بهش داشتيم. به خصوص تو هلند با چنين پديده اي برخورد مثبت مي شد و اين "عيسي به دين خود، موسي به دين خود" رو  نمونه موفقي از ايجاد جامعه چند فرهنگي تلقي مي كردن. اين كه چرا چنين پديده اي ( ايجاد جامعه نسبتا موازي) بيشتر در ميون مسلمون ها ديده ميشه و مثلا 200 هزار هندي مقيم هلند و يا 80 هزار چيني ساكن اين كشور وضعيت بهتري دارن و به همون سبك  و سياق يهودي ها انتگراسيون موفق تري رو تو اين جامعه  داشتن موضوع قابل بحثي است كه حتما تحقيقاتي هم راجع بهش توخود هلند موجوده.

ولي چيزي كه معلومه اينه كه  وجود جوامع موازي يي كه از تعامل و تفاهم اساسي لازم به دور بيافتن و اين تفاهم دائم تر و خشك و روزآمد نشه افراط در هردو طرف زمينه رشد پيدا مي كنه. زماني كه پيم فورتن ،رهبر راست تندرو هلند كه دو سال پيش ترور شد مي ياد مي گه" ما براي اين كه قادر به ادامه حيات باشيم  بايد يك ملت باقي بمونيم. اين بدان معناست كه مهاجران يا كاملا خودشون رو تو جامعه ما ادغام مي كنن و خودشون رو كاملا هلندي حس مي كنن و يا بار وبنه اشون رو مي بندن و به كشور اصلي خودشون برمي گردن" و يا زماني كه وانگوگ مي ياد روي بدن برهنه زني آيات قرآن را نقش مي زنه، يا به شهردار آمستردام ايراد مي گيره كه به جاي ديالوگ با مسلمان ها از اون ها بپرسه كه اصلا اينجا چه كار مي كنند؟  و از اين حرف ها و كارها هم جامعه قسما استقبال مي كنه يعني اين كه فضا داره ميره كه مسموم بشه و " جوامع موازي" دارن اثرات منفي شون را تبارز مي دن. و تو يه همچين جوي كه كاهش خدمات اجتماعي و اسقاط شدن دولت رفاه  و نيز عوامل بيروني و بين المللي هم تشديد كننده اش هست و آقاي گرت ويلدرز مي خواد جا پاي فورتن بذاره و براي حزبش 18 كرسي مجلس هم پيش بيني مي شه افراط اون طرف ديگه هم تو شكل جنايتكارانه اش  بروز پيدا مي كنه و  مسجد التوحيد آمستردام هم  توش برو و بيا بيشتر مي شه و از ميون مشترياش يه دفعه قاتل وانگوگ بيرون مي ياد.

 روزي كه معلوم شد قاتل فورتن هلنديه كسي به اش عنوان تروريست نداد، اما به اين جنايتكاري كه وانگونگ رو كشت بلافاصله و به درستي اسم تروريست داده شد ، منتهي كار به اين جا ختم نشد ، بي تفاوتي موجود جوامع موازي يك دفعه به سوء ظن بيشتر به مسلمان ها انجاميد. حال تو بيا قسم بخور كه والله همه مسلمان ها اسلاميست نيستند و از اين ترور هم انزجار مي جويند، ولي تا حرفت شنيده بشه مي بيني آقاي فورتن از طرف هلندي ها به عنوان برترين مرد همه دوران هاي هلند انتخاب مي شه كه بنيانگذار اين كشور هم به لحاظ ارج و اعتبار به گرد پاش نمي رسه!

قتل وان گوگ شايد سرريز افراطي اثرات منفي وجود جامعه موازي و درك غلط از جامعه چندفرهنگي باشه اما آخرين نمونه و آخرين شكل اين رفتارها نيست. انزوا و جداافتادگي ، به تقصير خود و به تقصير جامعه ميزبان، زماني كه با مشكلات اجتماعي مثل بيكاري و فقدان چشم انداز براي زندگي توام ميشه،  زماني كه با احساس عدم تعلق به جامعه محل سكونت درمي آميزه  و زماني كه با تبعيض در استفاده از موقعيت ها و امكانات بدرقه و تكميل بشه  زمينه خوبي براي اقراطي گري فراهم مياره. فضاي بعد از 11 سپتامبر هم كه قربونش برم تشديد كننده چنين گرايشي شده. اين كه سياست ها ي عمومي و كلي كشور ميزبان هم اصلا توجه ا ي به نگاه و نگره هاي تو نداشته باشه نيز ميتونه مزيد بر علت بشه. يعني اگر رهبري هلند به گرايش ها و حساسيت هاي 900 هزار مسلمون اين كشور به عنوان شهروندان خودش توجه بيشتري نشون مي داد طبعا در حمايت كامل از سياست هاي بوش و يا اعزام نيرو به عراق دقت و وسواس بيشتري به خرج مي داد.

نقص جامعه چندفرهنگي تو هلند چيزي هم نيست كه امروز و ديروز راجع بهش هشدار داده شده باشه. امكاني پيش اومد كه نوشتار يكي از جامعه شناسان مختصص در مسائل شهر نشيني در كشور (هلند) رو مرور كنم. پاول شفر 4 سال پيش يه مقاله بالابلند نوشته بود براي يكي از نشريات آلمان. هشدارهايي كه تو اين مقاله داده شده امروز ظاهرا به واقعيت مشهود پيوستن. شفر از جمله مي نويسه: همه تحقيقات انجام شده در روتردام و آمستردام نشون مي دن كه زماني كه مهاجران با اين سوال روبرو مي شن كه بيشتر خودشون رو هلندي مي دونن يا ترك و مراكشي و … كمتر موردي جواب داده كه من خودم رو بيشتر هلندي حس مي كنم. ما چندين دهه از تولرانس صحبت كرديم، اما در عمل نوعي بي تفاوتي پيشه كرديم. ما نه با هم ، بلكه در كنار هم زندگي كرديم. عواقب چنين وضعيتي هم جز سوء ظن و بيگانگي بيشتر نبوده است."

شفر ادامه مي ده:" ما در كنار يكديگر ، در فرهنگ هايي درخود و فروبسته زندگي مي كنيم و اسمش رو هم گذاشته ايم زندگي "چند فرهنگي". از خودمون هم سوال نمي كنيم كه آيا اين امتناع از ديدار و ديالوگ با يكديگر چه ربطي به تولرانس و جامعه چندفرهنگي داره. و حالا ما ناخواسته وارد عصر دخالت فعال در امور و زندگي يكديگر شده ايم.ما همه داوري و پيش داوري هاي معيني در باره يكديگر داريم. در باره اسلام هم به همچنين. حالا اما اين سياست داوري هاي مجرد و امتناع از گفتگو و چالش هاي مفيد داره مي ره كه جاي خودش رو به رويارويي بده. حالا ما ديگه نمي تونيم كاري به كار همديگر نداشته باشيم. در شهري كه براي مثال نصف جميتش رو مهاجران نسل دوم و سوم تشكيل مي دن ديگه نميشه با اين سبك از جامعه "چندفرهنگي" به زندگي آرام و بي تنش ادامه داد و با خيال راحت گفت كه ما فرهنگ خودمون رو داريم و اونها هم مي تونن فرهنگ خودشون رو داشته باشن و با زبان ديپلماتيك مسائل في مابين رو قايم بكنيم…مهاجران مي تونستند و مي بايست تلاش  بيشتري نشون بدهند تا جايگاه شايسته خود رو در اين جامعه  پيدا كنند. آنها بايد علاقه و تمايل بيشتري به اين جامعه ، روندها و سرنوشتش نشان دهند. و نيز مي توانند كاري كنند كه دائم موضوع تولرانس نباشند، بلكه به گونه اي برآمد كنند كه در جامعه به عنوان سازندگان آن به حساب آيند و نه اين كه در جامعه اي موازي سر در لاك خود فروبرند… ما اهالي بومي اين ديار نيز مي توانستيم  بيشتر تلاش كنيم تا شهروندان مهاجر را امكانات بيشتري دهيم و در برابر مسئوليت و تعهد بيشتري هم براي درآميختن با اين جامعه از آنها طلب كنيم." ما كه نشاني باشيم فكر نكنيم كه چيز بيشتري براي اضافه كردن به حرف هاي شفر داشته باشيم.

خلاصه اميدواريم كه اگر مسئله رو روشنتر نكرده باشيم ، پيچيده ترش هم نكرده باشيم

نشاني